Eerlijk over wat we weten — en wat nog niet.

Eccles, J. S., Midgley, C., Wigfield, A., Buchanan, C. M., Reuman, D., Flanagan, C., & Mac Iver, D. (1993). Development during adolescence: The impact of stage-environment fit on young adolescents' experiences in schools and in families. American Psychologist, 48(2), 90–101. doi.org/10.1037/0003-066X.48.2.90
Arnett, J. J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties. American Psychologist, 55(5), 469–480. doi.org/10.1037/0003-066X.55.5.469

Wat de bron zegt

Overgangen (zoals naar het voortgezet onderwijs) kunnen samengaan met dalende motivatie en welbevinden wanneer de nieuwe omgeving slecht aansluit bij ontwikkelingsbehoeften. Arnett beschrijft de periode van ongeveer 18–25 jaar als een eigen ontwikkelingsfase met veel verkenning en instabiliteit.

Limen-4-keuze

Programma's rond drie overgangsmomenten, met aandacht voor wat er in de omgeving verandert.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat een training de aansluiting tussen jongere en omgeving zelf herstelt; die ligt ook bij scholen en systemen.

Onzekerheid

Effecten verschillen per context en groep; "emerging adulthood" is niet in alle culturen en sociaaleconomische posities hetzelfde.

Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.

Wat de bron zegt

Ontwikkeling vindt plaats in samenhangende lagen van omgeving: gezin, school, buurt, instituties en samenleving.

Limen-4-keuze

"Context" als eerste schakel in het werkmodel; afspraken met opdrachtgever en netwerk; formulering "kan mede beïnvloeden".

Wat de bron niet ondersteunt

Dat individueel oefenen omgevingsfactoren compenseert.

Onzekerheid

Een breed theoretisch kader; geen directe voorspelling van programma-effecten.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68

Wat de bron zegt

Ondersteuning van autonomie, competentie en verbondenheid hangt samen met meer intrinsieke motivatie en welbevinden.

Limen-4-keuze

Niet voorschrijven hoe jongeren moeten leven; keuzeruimte in oefeningen; vrijwillig delen; werken aan steun en verbondenheid.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat deze principes in een programma van 8 bijeenkomsten automatisch tot blijvende motivatie leiden.

Onzekerheid

Veel onderzoek is correlationeel; vertaling naar specifieke werkvormen vraagt eigen toetsing.

Steinberg, L. (2008). A social neuroscience perspective on adolescent risk-taking. Developmental Review, 28(1), 78–106. doi.org/10.1016/j.dr.2007.08.002
Gardner, M., & Steinberg, L. (2005). Peer influence on risk taking, risk preference, and risky decision making in adolescence and adulthood: An experimental study. Developmental Psychology, 41(4), 625–635. doi.org/10.1037/0012-1649.41.4.625

Wat de bron zegt

In de adolescentie is de gevoeligheid voor beloning en voor de aanwezigheid van leeftijdsgenoten verhoogd; in een experiment namen adolescenten in aanwezigheid van peers meer risico dan volwassenen.

Limen-4-keuze

Oefenen met keuzes in sociale situaties; "sociale invloed" expliciet in Feelings second; invloedencirkel en pauzemomenten.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat kennis over groepsinvloed vanzelf leidt tot ander gedrag in het echte leven.

Onzekerheid

Labexperimenten generaliseren beperkt; neurowetenschappelijke verklaringen zijn in ontwikkeling en worden soms te stellig gebracht.

Dishion, T. J., McCord, J., & Poulin, F. (1999). When interventions harm: Peer groups and problem behavior. American Psychologist, 54(9), 755–764. doi.org/10.1037/0003-066X.54.9.755

Wat de bron zegt

Het samenbrengen van jongeren met veel probleemgedrag in één groep kan in sommige interventies averechts werken, doordat groepsgenoten elkaars gedrag versterken.

Limen-4-keuze

Aandacht voor groepssamenstelling; maximaal 15 deelnemers en kleiner waar nodig; geen selectie op "risico"; heldere groepsafspraken; de optie om niet te starten.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat groepswerk met jongeren per definitie schadelijk is; latere studies laten wisselende resultaten zien.

Onzekerheid

Of en wanneer dit risico speelt, hangt af van groep, begeleiding en structuur. Wij nemen het mee als ontwerprisico.

Yeager, D. S., Dahl, R. E., & Dweck, C. S. (2018). Why interventions to influence adolescent behavior often fail but could succeed. Perspectives on Psychological Science, 13(1), 101–122. doi.org/10.1177/1745691617722620

Wat de bron zegt

Interventies die adolescenten de les lezen werken vaak niet; benaderingen die aansluiten bij hun behoefte aan respect en status hebben meer kans.

Limen-4-keuze

Niet-veroordelende toon; deelnemers als denkende mensen aanspreken; geen infantilisering; "begrijpen is niet hetzelfde als goedkeuren".

Wat de bron niet ondersteunt

Dat een respectvolle toon op zichzelf voldoende is voor effect.

Onzekerheid

Een overzichtsartikel met een theoretisch voorstel; de onderbouwende studies verschillen in opzet en omvang.

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750

Wat de bron zegt

Executieve functies (inhibitie, werkgeheugen, cognitieve flexibiliteit) zijn belangrijk voor plannen en zelfregulatie en worden beïnvloed door stress en context; ze ontwikkelen zich tot in de jongvolwassenheid.

Limen-4-keuze

Stop-denk-doe-kaart, stresssignalenkaart en korte, herhaalde oefenmomenten; rekening houden met spanning in de groep.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat een kort programma executieve functies meetbaar verbetert.

Onzekerheid

Transfer van getrainde vaardigheden naar het dagelijks leven is in onderzoek vaak beperkt.

Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.

Wat de bron zegt

Mensen leren mede door observatie en door ervaringen van eigen effectiviteit (self-efficacy); vertrouwen in eigen kunnen beïnvloedt wat iemand probeert.

Limen-4-keuze

Voordoen en naspelen, kleine haalbare oefeningen en praktijkopdrachten die succeservaringen mogelijk maken.

Wat de bron niet ondersteunt

Specifieke effectgroottes voor deze doelgroep of setting.

Onzekerheid

Een breed kader; effect hangt af van de kwaliteit van uitvoering.

Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall.

Wat de bron zegt

Leren wordt beschreven als een cyclus van ervaren, reflecteren, conceptualiseren en uitproberen.

Limen-4-keuze

Het reflectiemodel (Facts → Feelings → Lessons → Next action) en de afwisseling van blokken en toepassingsperiode.

Wat de bron niet ondersteunt

Het idee van vaste "leerstijlen"; dat onderdeel van Kolbs werk is empirisch omstreden en gebruiken we niet.

Onzekerheid

De cyclus is een bruikbaar didactisch model, geen bewezen mechanisme.

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503. doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.493

Wat de bron zegt

Concrete als-dan-plannen ("als X gebeurt, dan doe ik Y") vergroten de kans dat mensen een voornemen uitvoeren.

Limen-4-keuze

Next action fourth: iedere reflectie eindigt met een kleine, concrete stap (wie, wat, wanneer).

Wat de bron niet ondersteunt

Dat dit bij alle doelen en in alle omstandigheden werkt.

Onzekerheid

Effecten zijn kleiner bij complexe gedragsdoelen en onder hoge druk.

Gulliver, A., Griffiths, K. M., & Christensen, H. (2010). Perceived barriers and facilitators to mental health help-seeking in young people: A systematic review. BMC Psychiatry, 10, 113. doi.org/10.1186/1471-244X-10-113

Wat de bron zegt

Belangrijke drempels voor jongeren om hulp te zoeken zijn onder meer schaamte en stigma, problemen niet herkennen en een voorkeur om het zelf op te lossen; eerdere positieve ervaringen en vertrouwde relaties helpen.

Limen-4-keuze

Steunnetwerkkaart, hulpvraag-script en oefenen met het daadwerkelijk vragen van hulp.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat het verlagen van drempels leidt tot betere uitkomsten zonder beschikbare, passende hulp.

Onzekerheid

De review gaat over hulp bij psychische problemen; we gebruiken de inzichten breder, wat een vertaalslag is.

Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students' social and emotional learning: A meta-analysis of school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432. doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x

Wat de bron zegt

Universele schoolprogramma's voor sociaal-emotioneel leren laten gemiddeld positieve effecten zien op vaardigheden, houding en gedrag, vooral bij goede uitvoering.

Limen-4-keuze

Gerichte, actieve en expliciete oefening van vaardigheden in plaats van losse voorlichting.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat Limen-4 deze gemiddelde effecten ook bereikt. De meta-analyse gaat over andere programma's.

Onzekerheid

Grote verschillen tussen programma's; latere onderzoeken vinden soms kleinere effecten.

Durlak, J. A., & DuPre, E. P. (2008). Implementation matters: A review of research on the influence of implementation on program outcomes and the factors affecting implementation. American Journal of Community Psychology, 41, 327–350. doi.org/10.1007/s10464-008-9165-0

Wat de bron zegt

De kwaliteit van uitvoering beïnvloedt de uitkomsten van preventieprogramma's; veel contextfactoren spelen mee.

Limen-4-keuze

Per bijeenkomst vastleggen wat is uitgevoerd en aangepast; uitkomsten altijd duiden in het licht van de uitvoering.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat 100% uitvoering nodig of realistisch is; aanpassing aan context kan juist nodig zijn.

Onzekerheid

Hoe programmatrouw en aanpassing zich verhouden, verschilt per programma.

Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. doi.org/10.2307/2666999

Wat de bron zegt

In teams waar mensen zich veilig voelen om vragen te stellen en fouten te benoemen, zie je meer leergedrag.

Limen-4-keuze

Groepsafspraken, vrijwillig delen, de sessiecheck op "veilig" en "gehoord".

Wat de bron niet ondersteunt

Directe toepasbaarheid op groepen jongeren; het onderzoek ging over werkteams van volwassenen.

Onzekerheid

Een vertaalslag naar een andere setting; we gebruiken het als ontwerpprincipe.

Zehr, H. (2002). The little book of restorative justice. Good Books.

Wat de bron zegt

Herstelgericht werken richt zich op de schade die is ontstaan, op verantwoordelijkheid nemen en op wat nodig is om relaties te herstellen.

Limen-4-keuze

Herstel als mogelijke "next action"; begrip combineren met verantwoordelijkheid; het herstelplan als werkvorm.

Wat de bron niet ondersteunt

Herstelgesprekken tussen dader en slachtoffer in een trainingsgroep. Die horen daar niet thuis.

Onzekerheid

Een beschrijvend en normatief werk; effectonderzoek naar herstelrecht gaat over andere settings.

Blume, B. D., Ford, J. K., Baldwin, T. T., & Huang, J. L. (2010). Transfer of training: A meta-analytic review. Journal of Management, 36(4), 1065–1105. doi.org/10.1177/0149206309352880

Wat de bron zegt

Of geleerde vaardigheden worden toegepast, hangt samen met motivatie, kenmerken van de deelnemer en een ondersteunende omgeving.

Limen-4-keuze

Een toepassingsperiode met praktijkopdrachten, terugblik in blok 2, en betrokkenheid van de opdrachtgever.

Wat de bron niet ondersteunt

Directe toepasbaarheid op jongeren; de studies gaan vooral over training van volwassenen in organisaties.

Onzekerheid

Transfer is in veel onderzoek beperkt en moeilijk te meten.

Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227

Wat de bron zegt

Veerkracht komt vaak voort uit gewone beschermende processen, zoals goede relaties met volwassenen, probleemoplossend vermogen en zelfregulatie.

Limen-4-keuze

Aandacht voor steunnetwerk, zelfregulatie en probleemoplossing; veerkracht zien als iets wat in relaties groeit, niet als eigenschap.

Wat de bron niet ondersteunt

Dat een programma "veerkracht" kan aanleren als losse vaardigheid.

Onzekerheid

Beschermende factoren werken samen en verschillen per context.